ગુલબુદ્દીન હિકમત્યાર- અફઘાન વોરલોર્ડ

                                                    ગુલબુદ્દીન હિકમત્યાર પેશાવરમાં ૧૯૮૭(જમણે)

ગુલબુદ્દીન હિકમત્યાર- 

ગુલબુદ્દીન હિકમત્યાર એહમદ શાહ મસુદ સાથે (૧૯૯૨)

ગુલબુદ્દીન હિકમત્યાર- 

 1980 ના દાયકામાં સોવિયેત આક્રમણ સામે અફઘાન જેહાદમાં મુખ્ય વ્યક્તિ ગુલબુદ્દીન હિકમત્યાર, ઉત્તરીય કુન્દુઝ પ્રાંતના ઇમામ સાહેબ જિલ્લામાં 1948 માં જન્મેલા. હિકમત્યારને બે પત્નીઓ (બંને અફઘાન), છ પુત્રીઓ અને ત્રણ પુત્રો છે. હેકમત્યારના જમાઈ હમાયોન જરીરના જણાવ્યા અનુસાર, તેની એક પત્ની ઈરાનમાં રહે છે.

1968 માં કુન્દુઝની શેરખાન હાઈસ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયા પછી, હિકમત્યાર કાબુલની માહતાબ કાલા લશ્કરી શાળામાં જોડાયા. તેની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે, જોકે, તેને બે વર્ષ પછી શાળામાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો હતો. તે દરી (ફારસી), પશ્તો, અંગ્રેજી, ઉર્દૂ અને અરબી બોલે છે.

1970 થી 1972 સુધી, ગુલબુદ્દીન હિકમતયાર કાબુલ યુનિવર્સિટીમાં એન્જિનિયરિંગ વિભાગમાં હાજરી આપી, પરંતુ ચીન તરફી શોલા-એ-જાવેદન ચળવળમાં એક હત્યામાં ફસાયા બાદ, તેને રાજા ઝહિર શાહની સરકારે જેલમાં ધકેલી દીધો. હાઈસ્કૂલના વિદ્યાર્થી તરીકે, ગુલબુદ્દીન હિકમતયાર ચાર વર્ષ સુધી સામ્યવાદી પીપલ્સ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી ઓફ અફઘાનિસ્તાન (PDPA) ના સભ્ય હતો. કાબુલ યુનિવર્સિટીમાં એન્જિનિયરિંગના અભ્યાસના પરિણામે, હિકમતયાર ની સામ્યવાદી વિચારધારા પણ ઇસ્લામના ઉગ્રવાદી સંસ્કરણથી પ્રભાવિત થઈ હતી, અને તે મુસ્લિમ યુવા ચળવળમાં જોડાયો હતો. કાબુલ યુનિવર્સિટીમાં હતા ત્યારે, તેને કટ્ટરવાદી ચહેરો બતાવવાનું શરૂ કર્યું.

લગભગ બે વર્ષ જેલમાં વિતાવવાના પરિણામે તે તેની ડિગ્રી પૂર્ણ કરવામાં અસમર્થ હોવા છતાં હિકમત્યારના અનુયાયીઓએ તેમને એન્જિનિયર હિકમત્યાર તરીકે સંબોધતા હતા. 1974 માં, જ્યારે રાજા ઝહીર શાહની સરકાર રાજાના પિતરાઈ ભાઈ દાઉદ ખાને લશ્કરી બળવા દ્વારા ઉથલાવી હતી, ત્યારે હિકમત્યારને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેણે દેશ છોડી દીધો અને પાકિસ્તાનની સરહદી શહેર પેશાવરમાં બુરહાનુદ્દીન રબ્બાની, કાઝી મહંમદ અમીન વકાદ અને અન્ય જેહાદી નેતાઓ સાથે આશરો લીધો.  બુરહાનુદ્દીન રબ્બાની સાથે એને ખાસ્સા મતભેદ હતા. હિકમત્યારના રબ્બાની સાથેના સંઘર્ષનું મુખ્ય કારણ એ કે હિકમત્યાર રશિયા તરફી શાસનને લશ્કરી રીતે હરાવવાના વિચાર હતો, જ્યારે રબ્બાની રાજકીય રીતે આ લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માંગતા હતા. વડા પ્રધાન ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટોની પાકિસ્તાની સરકારના મજબૂત સમર્થનથી, હિકમત્યારે 1976 માં હિઝબ-એ-ઇસ્લામી અફઘાનિસ્તાનની સ્થાપના કરી. 1979 માં, હિકમતયાર અને બીજા નેતા મૌલવી ખાલિસ વચ્ચેના બીજા સંઘર્ષે હિઝબ-એ-ઇસ્લામીને સમાન રીતે બે જૂથોમાં વહેંચી દીધી. ખાલિસે હિઝબ-એ-ઇસ્લામીના ખાલિસ જૂથ તરીકે ઓળખાતા અન્ય જૂથની સ્થાપના કરી. હિકમત્યારને સોવિયત સામે અફઘાન જેહાદને ટેકો આપવા માટે સાઉદી અરેબિયા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને પાકિસ્તાન દ્વારા ભંડોળ પ્રાપ્ત થયું હતું; આનાથી તે પાકિસ્તાન સ્થિત મુજાહિદ્દીન નેતાઓમાં સૌથી વધુ જાણીતો અને સૌથી વિવાદાસ્પદ પણ બન્યો. હિકમત્યારે પાકિસ્તાનની ઇન્ટર-સર્વિસિસ ઇન્ટેલિજન્સ (ISI) મારફતે અમેરિકી સરકાર પાસેથી વિમાન વિરોધી સ્ટિંગર મિસાઇલો પ્રાપ્ત કરી હતી. અફઘાનિસ્તાનમાં હેકમત્યારના કમાન્ડરો એવા હતા જેમણે સોવિયત યુદ્ધ વિમાનો પર સ્ટિંગર એન્ટી એરક્રાફ્ટ મિસાઈલ છોડ્યા હત અને રશિયનોને હંફાવ્યા હતા. (Steve Coll એના પુસ્તકમાં નોધે છે કે પછી વધેલા સ્ટિંગર મિસાઈલ પરત મેળવવામાં અમેરિકાને ખાસ્સું અઘરું પડ્યું હતું, , ISI એ આખું અફઘાનિસ્તાન ફરી કોની કોની પાસે મિસાઈલ છે તેની માહિતી એકઠી કરી ડીલ કરવા પ્રયત્ન કર્યો હતો પણ બહુ ઓછી સફળતા મળી હતી)

1985 માં વ્હાઈટ હાઉસની છત નીચે રાષ્ટ્રપતિ રોનાલ્ડ રીગન સાથે હાથ મિલાવવાનો ઈન્કાર કર્યો ત્યારે હિકમત્યારે સૌથી વધુ સ્પષ્ટપણે અમેરિકા વિરોધી મત સ્પષ્ટ કર્યો હતો. રેગન સાથે મુલાકાત કરવા માટે પાકિસ્તાની નેતાઓના ભારે દબાણ હેઠળ આવ્યા હતા, પરંતુ તેમની દલીલ એવી હતી કે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ સાથે હાથ મિલાવતાનું દ્રશ્ય સોવિયત દાવાને મજબૂત કરશે કે યુદ્ધ જેહાદ નથી અને તેના બદલે અમેરિકાના નેતૃત્વ હેઠળની રાજકીય ઝુંબેશ છે એવો સંદેશ જશે.

નવેમ્બર 1986 માં અફઘાનિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાઈ આવેલા નજીબુલ્લાહ માટે હિકમત્યારની શક્તિ પાછળથી મોટો ખતરો બની. ધમકીની અનુભૂતિ થતાં. નજીબુલ્લાહે હિકમત્યારને સરકારમાં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, પરંતુ હિકમત્યાર નજીબુલ્લાની વિનંતીને પણ ફગાવી દીધી. 1992 માં, નજીબુલ્લાનું શાસન ઉથલાવી દેવામાં આવ્યું અને અફઘાન નેશનલ લિબરેશન ફ્રન્ટના નેતા સેબઘતુલ્લા મુજાદેદીએ પાકિસ્તાનમાં મુજાહિદ્દીન દળો સાથે કરારના આધારે સત્તા સંભાળી. મુજાદ્દીદીએ બે મહિનાની મુદત બાદ જમાત-એ-ઇસ્લામી અફઘાનિસ્તાનના નેતા બુરહાનુદ્દીન રબ્બાનીને સત્તા સ્થાનાંતરિત કરી.

94-95 દરમિયાન હિકમત્યારે કાબુલ પર હુમલાઓ કર્યા અને ભારે ખુવારી કરી હતી. કાબુલને તહસ-નહસ કરી નાખ્યું હતું. સેકડો લોકોએ જાન ગુમાવ્યા હતા. પછી એહમદશાહ મસુદની દરમિયાનગીરીથી રબ્બાની સરકારમાં જોડાયો હતો,પરંતુ તેમને દેશ પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવામાં સમર્થ થવામાં મોડું થયું કારણ કે તાલિબાન લડવૈયાઓએ કાબુલની સીમા પર પહેલેથી જ નિયંત્રણ સ્થાપિત કરી દીધું હતું. સપ્ટેમ્બર 1996 માં, ત્રણ મહિના સુધી સત્તામાં રહ્યા પછી, ઈરાન જતો રહ્યો અને તાલિબાને કાબુલમાં સત્તા સંભાળી. 9/11 પછી બદલાયેલ પરિસ્થિતિમાં, હિકમત્યારે  હિકમત્યારને ઈરાનમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યો. ત્યાર પછી, હિકમત્યાર પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સરહદે છુપાયો. મુલ્લા ઉમર અને ઓસામા સાથે "આતંકનો ત્રિકોણ" રચ્યો હતો. ઉંમર અને ઓસામાના ગયા પછી તેનું સંગઠન ખાસ્સું વેરાઈ ગયું, ઘણા તાલીબાન સાથે જોડાયા તો કેટલાક અફઘાન આર્મીમાં જોડાયા. આમછતાં, તે અફઘાનિસ્તાનનો મજબુત ‘એક્ટર’ રહ્યો. હમીદ કરઝાઈ સરકારને પાડવા માટે એને ઘણી કોશિશ કરી પણ તે નિષ્ફળ રહ્યો. ૨૦૧૬માં અફઘાન સરકાર સાથે સંધી કરી તે અફઘાનિસ્તાનમાં સ્થિર થયો. અમેરિકાએ પણ દોહા સમજુતીમાં એને અમુક અંશે જોડ્યો.

 1995માં તાલિબાન સાથેની ચર્ચા સમયે યુવાન તાલીબાનો એનો હાથ ચૂમતા હતા, એ લોકોએ એના કહાની-કિસ્સા સાંભળ્યા હતા પણ રૂબરૂ પહેલીવાર મળી રહ્યા હતા. પણ એ સભાની નમાજમાં હિકમત્યારને ‘ઈમામ’ એટલેકે નમાજ લીડ કરવાનું સન્માન ન હોતું અપાયું, એક યુવાન તાલીબાને નમાજ લીડ કરી હતી પણ હમણાં જયારે તાલિબાનના સર્વોચ્ચ નેતાઓ હિક્મત્યારને મળ્યા ત્યારે નમાજની આગેવાની એમને આપવામાં આવી. જાણકાર લોકો કહે છે કે તાલિબાનનું આ રૂપ “નયા તાલિબાન’ તરીકે ઓળખાય છે. અનસ હક્કાની અને બીજા તાલિબાન નેતાઓ સાથે એની મંત્રણાઓ ચાલુ છે. ગુલબુદ્દીન હિકમત્યાર તાલિબાનોનો પણ ‘ગુરુ’ છે.

(ધ પ્રિન્ટ વતી ભારતીય મહિલા પત્રકાર નાયનીમા બશુંએ, હમણાંજ ૧૮ ઓગસ્ટે, હિક્મત્યારનો ઈન્ટરવ્યું કર્યો. જેમાં અનુવાદક તરીકે હિક્મત્યારનો પૌત્ર છે જેના અંગ્રેજી ઉચ્ચાર એકદમ અમેરિકન જેવા છે. હિકમત્યાર બહુ ઊંચો ખેલાડી છે.)